Surinamer slachtoffer van Pinochet

De Chileense dictator Augusto Pinochet is overleden en inmiddels begraven.

Pinochet heeft het land sinds 11 september 1973 verdeeld en zo achtergelaten.  Nimmer één woord van spijt betuigd over de woorden en andere misdaden die in zijn naam zijn gepleegd, of over de zestig miljoen US dollar die hij achterover heeft gedrukt.  Pinochet heeft de kans overgeslagen een brug te bouwen naar familieleden van slachtoffers.  Hij heeft het land tot voorbeeld van economische welvaart en voorspoed gemaakt.  Maar ten koste waarvan?  Tegen welke prijs?

Op het moment dat er om een uur of één, half twee 's nachts op de deur van studio appartement 917 van het Carrerahotel, op het Plaza de Armas tegenover het Moneda paleis in Santiago de Chile wakker werd geklopt, wist ik dat er iets goed mis was.  Als ik geboeid tussen drie mannen loop, zie ik een van hen een micro Sony radio van mijn nachtkastje weggraaien en krijg geen antwoord als ik vragen stel. 16 dagen na de coup van generaal Augusto Pinochet tegen het bewind van de democratisch gekozen pesident Salvador Allende was het land nog steeds in rep en roer.  Over het hele land werden zowel willekeurige als doelgerichte arrestaties verricht.  De avondklok, die van 7 uur ‘s avonds tot 7 uur ‘s morgens gold, hield de mensen binnenshuis.  Geen verkeer op de straten van de binnenstad waar te nemen.  Verkeerslichten die even doelloos als onheilspellend van rood op groen naar oranje sprongen, alsof ze de enkele pantservoertuigen van het leger en luchtmacht of militaire politie tegen zouden houden.  Nog steeds hoorde je sporadische automatische geweersalvo's uit de verre buitenwijken opklinken.  Victoria was één zo'n wijk waar veel vakbondsmensen en arbeiders woonden, die de toen zittende president Salvador Allende steunden.  De drie voorgaande jaren was hun droom voor een beter leven en een eerlijker verdeling van de welvaart bijna uitgekomen.  Santiago bruisde van kunst en cultuur, van politieke en economische opwinding.  De pers floreerde met talloze uitgaven van kranten en tijdschriften, radio- en televisiestations, die om het hardst hun best deden de gepolariseerde bevolking van informatie te voorzien.  Fidel Castro, op officieel staatsbezoek, bracht er maar liefst vier weken door om de as Santiago - Havana - Moskou op te richten en dat midden in de Koude Oorlog.  Theater, film, plastische- en schilderkunsten namen naast de poëzie een hoge vlucht in Chili.  Maar Chili was vrij, alsof de luchtvervuiling in de kom waar Santiago in ligt en voor ernstige gezondheidsproblemen kan zorgen er plotseling minder aan toe deed.  Alsof men vrij in en uit kon ademen.  Voor je mening uitkomen zonder dat er plotseling allerlei mannen in uniform je kwamen vragen naar uitleg als je tegen of voor Allende was.

Niet dat het vóór Allende niet zou kunnen, integendeel, dit land was van oudsher al een land dat een voorbeeld gaf aan alle andere landen op het Amerikaanse continent, inclusief de Verenigde Staten en Canada.  Het was de eerste democratie op het overigens zo vertroebeld politieke constellatie van Latijns Amerika.  Een land waar respect voor de mensenrechten traditie getrouw hoog in het vaandel stond en waar het gekozen parlement, dat het volk vertegenwoordigde en waar de stem van het volk doorklonk, het voor het zeggen had en niet de één of andere militair die zich de titel van generaal of zo had aangemeten.

Die 11de september 1973 kwam daar een eind aan.

In cel doorgebracht

Herhaaldelijk hadden de militairen Allende al sinds langere tijd gewaarschuwd dat het geflirt met Havana en Moskou moest ophouden, omdat het niet in het landsbelang was.  De militairen bemoeiden zich eerder traditioneel nauwelijks of niet met de politiek.  Zij waren er om het land tegen agressieve en vijandige mogendheden als Argentinië, Bolivia en Peru te beschermen.  Nog steeds horen kleine Chileense kinderen, die stout zijn, bij wijze van bedreiging te horen dat ze naar de Argentijnen of Peruanen gestuurd worden als straf.  Dus naast het optreden op dagen van onafhankelijkheids viering en andere patriotistische of nationale feestdagen hadden ze niet zo vreselijk veel te doen, behalve hun laarzen mooi te poetsen en de Pruisische ganzenpas, de leest waar het leger op was geinspireerd, in te studeren.  Pinochet en Allende waren gewoon op spreektermen met elkaar en niet vijandig tegenover elkaar, beiden met het beste voor Chili voor ogen.  Ze dronken samen pisco sour, de nationale drank in Chili en werden samen dronken.

Tot Allende op 4 september 1969 als eerste democratisch gekozen linkse president in Latijns Amerika werd gekozen.

Direct daarna werd ik als correspondent naar Chili, vanuit Rio de Janeiro waar ik toen woonde, overgeplaatst.  Het journalistieke feest begon om, dacht een ieder, nooit meer te eindigen.  Bij een bezoek aan het Arctische Zuiden, waar Fidel Castro naar toe ging, maakte ik, niet op vrijwillige basis of op eigen initiatief, voor het eerst kennis met de geheime dienst van de politie en militairen.  In de veronderstelling dat ik anti-Castro zou zijn, werd ik in de Zuidpoolse kou van de straat geplukt met de vraag wat ik er deed en wie ik was.  48 uur heb ik in een politie cel doorgebracht tot mijn papieren waren nagekeken en werd besloten dat ik geen plannen had de Cubaanse leider om het leven te brengen of zo.

Dag van de coup

De ochtend van de 11de september 1973 begon met het afspelen van op Duitse leest geschoeide militaire marsmuziek.  Alle radiozenders met militaire communiqués waren overgenomen en stuk voor stuk drupppelden de berichten binnen.  Banda # Uno: het parlement is tot nader orde niet in functie.  Bando # Dos: vakbonden zijn ontbonden.  Tres: samenscholingen van meer dan twee personen verboden.  Quatro: uitgangsverbod van 7 uur 's avonds voor een periode van 12 uur.  Cinco: alle telefoon verbindingen stilgelegd.  Seis: Fabrieken dicht.  Siete: grenzen gesloten.  Het moet banda # Once zijn geweest waarin Salvador Allende werd gelast de macht over te geven.  En veinte e tres of zo dat er een vliegtuig ter beschikking werd gesteld waar hij, met zijn gezin, naar elk van van zijn keuze zou mogen vertrekken.  Tegelijkertijd werden razzia's gehouden waarbij honderden vakbondsleden, journalisten, kunstenaars, fabrieksarbeiders en leraren werden opgepakt en naar soms onbestemde plakken gebracht.  Een ander lokatie van een kamp was de Villa Grimaldi dat even berucht is geworden als het voetbalstadion.

Geen pisco sour meer tussen Pinochet en Allende maar een regelrechte oorlog waarbij Hawker Hunter straalvliegtuigen, van Britse makelij, akelig dicht over het Moneda paleis, als een soort intimidatie heen vlogen, dus ook over het Carrera hotel schuin tegenover de Moneda, waar ik een grote suite op de negende verdieping bewoonde.  Uit het raam kon ik alles zien en horen.  Tanks rolden de straten kapot.  Echt zwaar bewapende militairen sprongen uit vrachtwagens om mensen die op straat liepen aan te houden en te vragen wat ze van plan waren, waar ze heen gingen of tot welke politieke partij ze behoorden.  .  In eerste instantie rende ik met mijn apparatuur de trappen af tot een achteruitgang in de kelder van het gebouw en begaf me in een kleine achter af straat waar ik een paar mensen aansprak en op de band zette.  De luchtaanvallen namen in hevigheid toe en inpireerden me weer naar boven te rennen, de apparatuur in de laagste stand te zetten zodat er zoveel en zolang mogelijk geluid op de band kwam te staan.  Zeven uur opnames van die aanval heb ik geregistreerd.

Invloed gekocht

Allende stond op een klein balkonnetje een even klein aantal mensen toe te spreken dat hij het laffe verraad van de militairen niet zou vergeven en tot het laatste ogenblik weerstand zou bieden.  Mensen zongen het Chileense volkslied en scandeerden emotioneel: “Allende, Allende el pueblo te defiende” (Allende, wij staan met zijn allen achter je...vrij vert.), een slogan die bijna drie jaar lang door de straten had geklonken. Dat was niet helemaal waar.  Want Chili was toen enorm gepolariseerd en verdeeld in een links en communistisch Allende en de andere partij, die behoudender was, conservatiever en de zaken liever bij het oude hadden willen houden, maar geen meerderheid in het parlement hadden omdat zij de verkiezingen hadden verloren.  Daarnaast was de rol die toenmalig president Richard Nixon van de Verenigde Staten, samen met zijn minister van Buitenlandse Zaken speelde niet één van de mooiste in hun bijna criminele loopbaan.  Met relatief vrij geringe CIA-bedragen, die via de Amerikaanse ambassade het land binnenkwamen, werd invloed van contra-partijen gekocht.  Stakingen van vrachtwagenchauffeurs en andere economisch kwetsbare deelgroepen van het land gefinancierd.  Journalisten speelden middels hun informatie verschaffing een cruciale rol. Generaal Pinochet, die het journalistenvolk al enkele maanden eerder had uitgenodigd om zijn visie op de ontwikkeling van Chili te geven, hield via zijn pers vertegenwoordiger, Frederico Willoughby, persconferentie na persconferentie.  Het klonk plausibel wat hij wilde.  Hij wees op de verdeling van ‘zijn’ Chili het verschil van mensen die het beste met het land voor hadden en anderen die dat ook hadden, maar dat die met elkaar botsten en in conflict kwamen omdat de weg die daarvoor afgelegd moest worden te verschilllend was.  Hij, Pinochet, zou er te zijner tijd voor zorgen dat dit land, dat een voorbeeld was van voorspoed, welvaart en stabiliteit voor alle andere landen in de regio was, weer op poten zou komen te staan.  Maar dat er maatregelen genomen moesten worden die niet iedereen zouden bevallen.  Chili, is onder zijn dictatuur en met behulp van de school van econoom Friedman een zelfstandig land dat zich op onafhankelijke wijze in voorspoed en welvaart ontwikkelt geworden.  Als wij willen leren hoe een democratie goed functioneert, zou een reis naar Chili functioneel zijn.

Verscheuring zichtbaar

Anders dan de misdaden die in Suriname op 8 december 1982 en later hebben plaatsgevonden, gebruikte Pinochet niet de leugen dat het een kwestie van overleving was.  Het was niet van 'als wij dat niet doen, dan doen zij dat tegen ons'.

In zeker opzicht heeft hij gelijk gekregen.  Ruim drieduizend tegenstanders kwamen op de vuilnishoop van de Chileense geschiedenis terecht.  Geheime straf- en concentratiekampen, waar de beulen, opgeleid door de Argentijnse en Braziliaanse geheime diensten de kneepjes van het martelen onder de knie kregen en wel op zo'n manier dat het leek alsof ze meededen aan het wereldkampioenschap martelen.  Tienduizenden vluchtten voor hun leven naar Amerika en Europa waar ze veilig onderdak verkregen en waarvan sommigen een nieuw thuis hebben gevonden en met tranen in hun ogen aan de zorgeloze dagen van weleer terug denken.  De dictator is dood en de verscheuring is nog steeds duidelijk zichtbaar.  Maria Rosa, een vrouw wiens vader als één van de eersten diezelfde 11de september is verdwenen en nooit meer terug is gezien, heeft een vereniging van overlevenden en familieleden van verdwenen mensen heeft opgericht.  Een telefoontje naar haar in Santiago leert dat noch bij haar noch bij de andere leden van de vereniging bevrediging bestaat dat Pinochet dood is zonder berecht te zijn.  “De opengeslagen wond is nu niet meer te dichten”, zegt zij.  “Als hij was berecht, als de door hem gestolen centen waren terug gegeven, als hij zijn excuses had aangebonden, als hij de verantwoordelijkheid op zich had genomen, dan was er misschien sprake geweest van een dialoog tussen de misdadigers en de familie leden van de slachtoffers die verdwenen zijn en nooit meer terug gevonden, doodgemarteld en gewoon standrechterlijk geëxecuteeerd”.  Schaarse verhalen van militairen die het niet langer konden aanzien en contact met de pers zochten of verhalen van overlevenden vertellen hoe gevangenen met hun voeten in een emmer cement uit helicopters in zee werden gegooid, hoe tongen hun mond en geslachtsdelen van hun lichaam werden gesndeden om vervolgens in hun mond te worden gestopt.

Gat niet gedicht

Rosa leeft in de onzekerheid wat er uiteindelijk met haar vader, nu 33 jaar na dato, is gebeurd.  Er bestaat geen zekerheid over zijn lot.  Zij weet niet hoe hij is omgekomen, of hij en hoeveel hij geleden heeft noch waar hij begraven ligt.  Bij een eerder afgelegd bezoek aan Chili neemt zij me mee naar een begraafplaats waar alleen slachtoffers van het regime begraven liggen.  Het is een hoge muur van cement met gaten erin waarin de lijkkisten horizontaal worden gestopt.  Tientallen mensen kopen bij de ingang van de begraafplaats een bloem die zij in een potje tegen de graven aan leggen. De gegevens zijn niet te geloven: geboren 1956 overleden september 1973.  Zestien, zeventien jaar oud denk ik.  Maria bijt op haar nagels als ze zegt dat ze haar hele wereld er voor over had gehad als zij de wetenschap had dat haar vader hier begraven lag.  “Dat is de enige manier zo'n verlies te verwerken”, zegt ze, “Anders blijft er altijd een gat dat niet meer te dichten is.  En dat blijft ook nu hij (Pinochet) dood is.  Overal waar militairen dergelijke misdaden hebben gepleegd zou een dialoog mogelijk moeten zijn, zodat overlevenden en familie van de vermoorde partijen de misdadigers misschien zouden kunnen vergeven.  Maar eerst moeten ze schuld bekennen en berecht worden.  Pas dan is er sprake van voortgang”.