VREDE en VERZOENING

GOED GESLAAGD SOCIAAL EXPERIMENT ZUID AFRIKA

Als Ton Verbraeken, wijnimporteur in Wateringen, terugkijkt op de dagen dat hij Alan Nelson jurist en wijnboer uit Paarl in Zuid Afrika voor het eerst ontmoette, wordt hij weer lyrisch.

Wat die man voor dat land doet is ongelooflijk , zegt hij, en het mooie is dat hij het doet in de volle overtuiging dat hij op de juiste weg is.  In de media mag je dan wel vreselijk veel lezen over geweld en misdaad in Zuid Afrika, deze man bewijst dat er meer is.  Maar, goed nieuws is vaak geen nieuws .

Op een wijnbeurs in Londen, zag hij Klein Begin wijn staan.  Op het label twee zwarte mannen.  Dat is om te beginnen al heel ongebruikelijk.  De naam intrigeerde hem en hij sprak Alan Nelson aan.  Na enkele minuten al trok hij zijn chequeboek en wist de Zuid Afrikaanse wijnboer over te halen de hele partij aan hem te verkopen.

Maar Nelson wilde meer.  Hij zocht ook een vertegenwoordiging in Europa.  Een organisatie die niet alleen zijn wijn, maar ook dat van Klein Begin aan de man zou doen.  Inmiddels is die naam veranderd in New Beginnings omdat naderhand bleek dat de eerste naam al geregistreerd en voor zijn doel onbruikbaar was.  Nu is New Beginnings ook in Nederland te verkrijgen.  De eerste door swartmense in eigen beheer gemaakte wijn.

Onder een boom In Paarl, vlakbij Kaapstad, vertelde de blanke wijnboer Nelson zijn zwarte werknemers dat hij van plan was hen een deel van zijn boerderij in eigendom te schenken.

De vergadering vond plaats in de open lucht, maar toch was het muisstil.  Zelfs de bomen hielden op te ruisen.  Alsof het verkeer op de grote weg was gestopt.  Ze schuifelden met hun voeten, plukten wat in het haar, keken elkaar aan en vroegen zich af waar de baas mee bezig was.

De temperatuur was die late namiddag al flink gedaald maar toch hadden ze het nog warm.  Ze wisten niet of ze het wel goed hoorden.  De bomen zorgden voor genoeg schaduw en een zwoel briesje voor afkoeling.

Terug op aarde, wisten ze natuurlijk wel dat de wetsverandering van 1994 weliswaar bepaalde, dat zwarten in Zuid Afrika landeigenaar mochten worden.  Daarvoor was het bij de wet verboden.  Bij aanvaarding van het presidentschap had Nelson Mandela immers beloofd dat zwarten land in eigendom zouden mogen hebben.

Eeuwenlang leefden ze als horigen en lijfeigenen op het land.  Zelfs in hun dromen zouden ze nooit eigenaar worden.  Ze wisten niet wat ze ervan moesten geloven.  Wij eigenaar, dat kan niet, nieuwe wet of geen nieuwe wet.  Nieuw Zuid Afrika of geen Nieuw Zuid Afrika.  Waarom zou hij, Alan Nelson, dat doen?

Als klein kind al, toen ik in de grote stad woonde, wilde ik wijnboer worden en op het land wonen , vertelt Alan Nelson, die ook advocaat in Kaapstad is.  Samen met zijn vrouw, Marguerite, huisarts, kochten zij met behulp van een bank, leningen bij vrienden en wat spaargeld een failliete wijnboedel van 132 hectare op.  Met die koop zijn 16 zwarte families van de boerderij bij geleverd.

Zij kennen de verhalen over de slechte behandeling van de meesters uit eigen ervaring.  Gedeeltelijke betaling van loon in wijn, waardoor zowel zij evenals de moeders verslaafd raken en soms achterlijke kinderen op de wereld brachten.  De blanken daar en wij hier.  Waarom zouden wij dan eigenaar worden?  Wat was die Alan Nelson met ons van plan?

Ja, neen , mompelt Soljie Skippers, de kleine ronde voorman op de boerderij nu, Baas Alan zei dat indien wij hem zouden helpen, hij ons op onze beurt zou helpen.  Hij wil goede wijn maken en prijzen winnen.  En als dat zou gebeuren, zouden wij land krijgen, eigenaar worden .

Volgens Alan Nelson kwam de grote doorbraak in 1994 toen het apartheidsstelsel ophield.  Nelson Mandela was al vrij en president.  Die beloofde vrede en verzoening in een Nieuw Zuid Afrika.

En ik vond dat ik daar een bijdrage aan zou moeten leveren.  Ik heb goed nagedacht over de vorm en inhoud aan het begrip vrede en gelijkheid, hoe mijn bijdrage eruit zou moeten zien.  Na overleg met Marguerite besloot ik een stuk van mijn land af te staan en aan hen te geven , zegt-ie en hij haalde een oude schoolvriend, Victor Titus erbij.

BLANKE SKELM

Die werd samen met Anzill Adams, ook een kleurling de liaison.  Anzill is een militant man die tientallen vergaderingen op verzoek van de boeren het liefst s ochtends vroeg, zodat ze nog alert waren, organiseerde.  Want dan konden ze reageren en een eventuele verborgen valsstrik opmerken.  Ze moesten ervan overtuigd worden dat baas Alan oprecht was en geen blanke skelm.  Toen kwamen de echte vragen.

Wat als de boerderij het niet haalt en bankroet gaat?  Hoe zit het met het erfrecht en onze kinderen?  Wat gebeurt er als n van ons een deel wil verkopen?  Kunnen wij de belofte van Baas Alan schriftelijk krijgen?  Krijgen wij een eigen toegangsweg naar ons gedeelte van het land?

Ik was echt onder de indruk van hun directe vragen zegt Alan Nelson nu, maar er was verschrikkelijk veel werk aan de winkel.  Alle wijnranken van de oude boerderij moesten weg en verplaatst worden door nieuwe.  De gebouwen, van woonhuis tot en met kantoor, wijnkel der, proeverij annex restaurant moesten opnieuw gebouwd worden.  De grond weer bouwrijp gemaakt'.

Zijn boerderij Nelsons Creek veranderde tot n van de mooiste wijnboerderijen van de Zuidafrikaanse wijnstreek en zijn wijn kwam aan de top van de beste wijn in het land.  Dus tekende hij alle overdrachtspapieren.  Klein Begin , de eerste boerderij van zwarte boeren in Zuid Afrika was een feit.

Alan Nelson beloofde niet alleen een extra toegangsweg maar zelfs nog meer land.  Hij stemde er ook in toe dat zij zijn machines en wijnkelders mogen gebruiken.  Bovendien kregen ze gratis watertoevoer naast de ervaring van de expert wijnmaker, die met Nelson s Creek de meest prestigieuze prijs voor Zuidafrikaanse wijnen won.

Soljie Skippers, die hier met zijn drie broers is geboren, zegt dat er nog veel vragen open stonden.  Tenslotte stonden zij op het punt als eerste swartmens eigenaar van land in Zuid Afrika te worden en dat is baie moeilijk.

Wat zou er bijvoorbeeld gebeuren indien n van de werknemers niet zou voldoen en uit de co peratie gezet zou worden?  Daar werd op gevonden dat zoiets alleen maar zou gebeuren indien er sprake zou zijn van een criminele overtreding en dat zijn winstdeel bovendien drie jaar na het ontslag door betaald zou worden.  Bij alle andere beslissingen van dit niveau moet twee derde van de aandeelhouders het met elkaar eens zijn.

De grootste moeilijkheid was antwoord te vinden op de vraag hoe zij op Nelsons Creek zouden blijven werken terwijl ook hun eigen boerderij Klein Begin veel werk behoeft.

Voor elk uur dat wij op Nelsons Creek werken, krijgen wij een uur om op Klein Begin te werken.  Dat betekent dus dat wij nu om zes uur s morgens beginnen en om zes uur s avonds er mee ophouden , zegt Soljie.  Net zoals vroeger, vreselijk hard werken.  Maar met het verschil dat wij nu op ons eigen land werken.

Hij glimt.  En vertelt dat een potentieel conflict slechts na veel onderhandeling uit de weg geruimd kon worden.  Dat lukte maar het was echt even wennen.

Maar als je ziet dat iedereen even hard zijn best doen en wij met zijn allen de beste wijn produceren, is dat wel te accepteren , zegt hij.  Iedereen hier straalt succes en zelfvertrouwen uit.  Iedereen hier glimt.  Het lijkt erop alsof hij gelijk heeft.  Van een afstand laat hij mij de duidelijke verschillen met de omringende stukken land zien.  Het land van Klein Begin ziet er zelfs voor lekenogen florissant en welvarend uit.

En dat komt omdat wij eigenaar zijn, nergens anders om', weet hij stellig.

Vroeger werkten ze ook van zes tot zes.  Maar toen werden ze onderdrukt en uitgebuit met behulp van de wijn.  Elke ochtend bij het begin van het werk om zes uur kregen zij een glaasje wijn.  Dat ging tot s avonds zes uur door.  Alan Nelson heeft daar meteen een eind aan gemaakt.  Meer dan de helft vertrok uit onvrede.

Daantjie Jagtman is n van de nieuwe mede eigenaars.  Hij draagt een te grote hoed en een te grote zonnebril.  Hij heeft geen boventanden meer, maar lacht des te hartelijker.  De omliggende boeren zijn jaloers op ons weet hij stellig.  Om dat te bewijzen nodigt hij mij uit, tegen de tijd dat het donker wordt eens rond te gaan.  In het donker is de kans dat de blanke hereboer niet ziet dat wij op bezoek bij de handarbeiders, die nog steeds als horigen leven, gaan.

Eerst naar Weltevreden een wijnboerderij die een tien kilometer van 'Nelsons Creek' en 'Klein Begin' af ligt.  Daar werken vrienden uit z n jeugd.  Wij zijn net broers , zegt Bram, de voorman daar, wij kennen elkaar, al ons hele leven.  Neen, jaloers zijn we niet'.

Maar bij de buren is het verschrikkelijk.  Weer tien kilometer verder.  Als wij daar aankomen is het pikdonker.  Geen elektrisch licht, noch riolering.  Hansjie, waar we naar toe gaan is net even naar de wc in de goot, die langs het hutje loopt.  Binnen wordt de ene kamer door een aantal gordijnen verdeeld in woon- en slaapkamer.  In de keuken wordt op hout gekookt.  Hij zegt dat hij eigenlijk 150 Rand per week verdiend maar slechts 40 in handen krijgt omdat de rest in wijn wordt uitbetaald.

Ook hij heeft van de ontwikkelingen op Nelsons Creek en van Klein Begin gehoord en zegt dat hij wou dat hij daarbij kon zijn omdat het leven hier niets waard is.

Daantjie weet dat het in vrijwel de hele streek zo is.  Natuurlijk er zijn ook blanke wijnboeren die het voorbeeld van Alan Nelson zouden willen volgen.  Twee daarvan zijn zelfs al op Klein Begin geweest om te kijken hoe het zich allemaal ontwikkelt.  Die hebben al blauwdrukken om hun grond met de zwarte werknemers te verdelen.  Dat zal in de loop van de komende maanden wel gebeuren.  Toch voelen wij ons niet beter dan Bram of Hansjie , zegt Daantjie als wij terug naar Klein Begin rijden, maar wij zijn nog steeds een beetje high van de opwinding .

Alan Nelson weet dat sommigen in de buurt hem als een idealist zien.  Als een man die de traditionele banden tussen meesters en slaven heeft verbroken en een nieuw tijdperk is opgestart.

Dat de uitstraling van New Beginnings verwachtingen bij andere zwarte boeren wekt, kan alleen maar goed zijn voor het vredesproces in Zuid Afrika, denkt hij.  Echt negatieve commentaren, die hij zich aan zou trekken en waar hij zich aan zou storen heeft hij nog niet gehoord, maar evenmin hartelijke gelukwensen van de witmensen en andere blanke boeren in de omgeving heeft hij in ontvangst mogen nemen.

De grote winst van het projekt , zegt Alan Nelson, is dat deze mensen volwaardiger burgers in het nieuwe Zuid Afrika zijn geworden.  Er wordt zoveel gepraat en geschreven over het geweld en de criminaliteit in ons land, dat sommigen al een beetje sceptisch zijn over het verloop van vrede en verzoening hier.  Velen hebben het land uit angst en frustratie zelfs al verlaten.  Maar als je naar dit voorbeeld kijkt en ziet welke uitstraling het allemaal heeft, is het hartverwarmend te weten dat er grootse mogelijkheden voor de toekomst van ons land zijn .

Anton Foek

Zaterdag, 28 maart 1999 in Kaapstad